تبلیغات
مجله سوگواران ژولیده - مطالب ابر حافظه و دیگری
 
درباره وبلاگ




مدیر وبلاگ :
نویسندگان
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
مجله سوگواران ژولیده
صفحه نخست             تماس با مدیر           پست الکترونیک               RSS                  ATOM
شنبه 8 خرداد 1395 :: نویسنده :

  چیستیِ شعر چندصدایی

یادداشتی بر "حافظه و دیگری" اثری از احسام سلطانی

امیرحسین بریمانی

انتشار در مجله ادبی پیاده‎رو

-

  شعر پلیفونیک و مونوفونیک یا اصطلاحا تکصدایی و چندصدایی در دو دههی اخیر، ابژهی نقادی ادبی بودهاند که چنین رویکردی البته بیشتر در نقش دستاویزی برای تخریب یا ستایش آثار کاربرد داشته و صرفا همچون برچسبی تقلیلگرایانه به کار برده شده است. این امر، دلیلی جز عدم مفهوم پردازی دقیق  چیستیِ شعر "چندصدایی" ندارد. از مصداق های چنین بدخوانی ای از رویکرد مذبور، می توان به این اشاره کرد که منتقدان در دههی اخیر، زیر لوای الگوی گفتگوییِ باختین، به اشعار ساده و درجه چندم،  برچسب "تکصدایی" اعطا می کنند و علت ضعف آثار را تنها در تک صداییبودگی متن جستجو میکنند. حال ابتدا باید باور رایج منتقدان راجعبه چیستیِ چند صدایی را مورد انکار قرار داد تا راههای تازه، به ناچار رخ نمایند. شعر چندصدایی، ارتباط مستقیمی به گفتگوی چند شخص در شعر ندارد! تنها در صورتی شکلگیریِ گفتگو شعر را چندصدایی خواهد کرد که هرکدام از شخصیتها، نظام ایدئولوژیک متمایزی داشته باشند و مهمتر اینکه نیت مولف برای برتری دادن گفتمانی به گفتمان دیگر، یکی از طرفین را بازنده اعلام نکند! درواقع گفتگویی خصیصهی چندصدایی را به شعر میبخشد که در پایان آن، معنی واحدی تولید نگردد و همچنین سیاست متن، سیاست برتریتزدایی از گفتمانهای مختلف و باور به هرمنوتیک باشد. با این رویکرد، "شکستن در چهارده قطعه ی نو برای رؤیا و عروسی و مرگ" از رضا براهنی چندصدایی تلقی نخواهد شد چراکه در آن، سنت در شکل منفی و سیاستگذاری شدهای رخ مینماید و واضحا چون نیروی بازدارنده جلوه میکند. حال اینکه "شکستن در چهارده قطعه ی نو برای رؤیا و عروسی و مرگ"، شعری پلیفونیک است، شکی وارد نیست اما مسئلهی اصلی بر سر اتخاذ رویکرد صحیح برای شناسایی این امر است. در این میان نکتهای که همواره چون نیروی مانعی دهان بازمیکند، این است که بدین طریق آیا شعر چندصدایی ممکن خواهد بود؟ در رویکردهای مختلف، چندصدایی بودنِ متن به راحتی نقض میشود چراکه همواره به طریقی میتوان چندصدایی بودگی یک شعر را مورد تردید قرار داد و این اتفاق تا آنجا ادامه مییابد که  گمان خواهیم برد چیزی به اسم شعری پلیفونیک عملا ممکن نیست! پس برای رسیدن به قطعیت در مسئله، باید جزئینگری را کنار گذاشت و رویکردی به غیر از رویکرد اتخاذی را مورد فراموشی قرار داد! در رویکردی کلینگرانه، قادر خواهیم بود طرف دومی که تناقض ایجاد میکند را طرد کنیم و روایتی منحصر به فرد بدست دهیم.

  احسام سلطانی در کتاب "حافظه و دیگری" شاید برای نخستین بار دست به نظریه پردازی مفهوم چندصدایی میزند و رویکردی زمانمند را در بررسی پلیفونیک بودگی متن ارائه میکند: بازشناسی نوع جدیدی از گفتگو. گفتگویی که سلطانی بازتعریف می‏کند، گفتگو میان زمانهای مختلف است. جامعه ما همواره درگیر گذشته (امر تاریخی) بوده و آینده را این همان با گذشته تلقی میکند و اساسا چیزی به نام "انتقال تجربه" و همچنین "نوستالژی" نیز از نتایج همین رویکرد است. استبداد آثار ادبی در ارائه معنا با ورود یک دیگریِ مستقل به متنیت، منحط خواهد شد و در مثالی که سلطانی ارائه میکند، دیگری، آینده است؛ آیندهای که در برابر گذشته میایستد و بازدارندگی ذهنیت سادیستیک گذشتهنگر را نفی میکند. به طور کلی این کتاب به نقش حافظه در شعر معاصر میپردازد و چگونگی نخستین ورود دیگری را به شعر فارسی مشخص میکند.





نوع مطلب :
برچسب ها : چیستیِ شعر چندصدایی، حافظه و دیگری، احسام سلطانی، امیرحسین بریمانی،
لینک های مرتبط :


یکشنبه 12 اردیبهشت 1395 :: نویسنده :
یادداشتی بر کتاب تازه منتشر شده ی احسام سلطانی
با نام "حافظه و دیگری"
(آرمان میرزانژاد)
انتشار در سوگواران ژولیده

احسام سلطانی حافظه و دیگری

-
کتاب « حافظه و دیگری» از احسام سلطانی، در حقیقت می کوشد بازنگری نقادانه ای به سوژه‌ی مهم « دیگری» و عدم حضور « دیگری» در روایت‌های شعری معاصر داشته باشد، پروژه ای تاریخی/فرهنگی که پیش از آن تا اندازه ای محمدمختاری نیز بدان پرداخته بود اهمیت اساسی این کتاب از حیث روش‌مندی در نگاه باختینی آن به ساختار روایت و صداهای دیگر و نقش مغفول‌مانده دیگری‌ در متن فرهنگی ست که بنا به عادت با صدای تک سویه مانع آزادی « چندصدایی» و « متن متکثر» و « آزادی حضور دیگری» شده است...ما به این پروژه که لزوما ماهیتی ادبی اجتماعی دارد می توانیم پی به ضرورتی ببریم که همواره از« دیگری» به مثابه امری منفی پرداخته ایم و به عبارتی نگاه نظری نیما را به مقوله‌ی عینیت گرایی و توجه ذهن به خارج نادیده گرفته ایم، احسام سلطانی در این کتاب دست بر روی موضوعی گذاشته که حتی در جمع روشنفکری ما کمتر به آن پرداخته شده است، کتابی که امسال قصد خرید و مطالعه مجدانه اش را دارم همین کتاب است که به اهمیت دیالوگ و تفکری که ماحصل اش مکالمه است می پردازد، شعرهای براهنی در این کتاب با زاویه ی انتقادی شفافی مورد نقد و تحلیل جامعه شناسانه قرار است که بی شک مدافعان شعر براهنی را با چالشی جدی روبه رو می سازد...
سلام به دیگراندیشان و آن دیگری که از عقب کاروان می آید




نوع مطلب :
برچسب ها : یادداشتی بر کتاب تازه منتشر شده ی احسام سلطانی با نام "حافظه و دیگری"، حافظه و دیگری، احسام سلطانی، آرمان میرزانژاد،
لینک های مرتبط :


دوشنبه 23 فروردین 1395 :: نویسنده :

حافظه و دیگری

نگاهی به شعری از رضا براهنی

احسام سلطانی

انتشار در شهرگان

تا پیش از دورهٔ مشروطه در ایران خبر چندانی از توجه به فرد و مسائل مربوط به آن نبوده است. در این دوره (مشروطه) با به وجود آمدن تحرکات اجتماعی و سیاسی، جامعه دچار تغییراتی می‌شود. داد و ستدهای فرهنگی شکل می‌گیرد و افراد برای تحصیل به دانشگاه‌های معتبر دنیا اعزام می‌شوند. به مرور تغییراتی در جامعه اتفاق می افتد که خبر از ادراک تازه‌ای از انسان و جهان می‌دهد. در این میان با ظهور نیما و انتشار مجموعه شعر «افسانه» این ادراک تازه خود را نمایان می‌کند. چاپ کتاب افسانه شاید از مهم‌ترین اتفاقاتی بود که در سال‌های آغازین این قرن در شعر معاصر فارسی رخ داد. جامعه انعطاف بیشتری از خود نشان می‌دهد و می‌خواهد از دریچهٔ دیگری به خود و جهان نظر بیفکند. تا پیش از این دوره، جامعه هرگز نتوانسته بود از آن نگاه کلی نسبت به انسان فاصله بگیرد و طور دیگری ببیند. اما پس از ظهور نیما، این مهم تحقق می‌یابد. او (نیما) در مقابل کهنه گرایی و ذهنیت کهنه می‌ایستد. و جهان بینی و نگاه انسان ایرانی را نسبت به شعر عوض می‌کند. فرد و مقولهٔ فردی مهم شناخته می‌شود و توان مشارکت در حرکت‌ها و جریان‌های مهم اجتماعی را پیدا می‌کند. با وجود این، همچنان “دیگری” و نحوهٔ برقراری ارتباط با دیگری، قابل بحث و بررسی باقی می‌ماند و تلاش چندانی برای تحقیق و تفحص در این خصوص، نه در آن دوره و نه در دوره‌های بعد، صورت نمی‌گیرد. اکثر شاعران ایران، پس از نیما، با همان ذهنیت سلسله مراتبی پیشین به انسان و جهان می‌نگرند. ذهنیتی که بیشتر در دنیای حماسه یافته می‌گردد. دنیایی که در آن یک دانای کل، فراتر از زمان ایستاده است و همه را تحت اداره و کنترل خود دارد. قطعیت، تک گویی، مرکزیت گرایی در متن و… از خصوصیات این ذهنیت است که آن را در اغلب شاعران پس از نیما، می‌توان به خوبی مشاهده کرد. همه چیز با “من” سنجیده می‌شود. و چیزی که همچنان نادیده گرفته می‌شود “دیگری” است.

هر دیدگاه متفاوتی در شعر، به محض ورود، به تصاحب «من» در می‌آید؛ و امکان دیگربودگی را از دست می‌دهد. به عبارتی، «من» محور بودن متن، تمام راه‌ها و روزنه‌ها را برای حضور دیگری می‌بندد. در غزل، دوبیتی، رباعی و… قالب اشعار، انکار کنندهٔ فرد و امور فردی است. شاعر در برخورد با قالب تعریف شده هیچ اختیاری از خود ندارد؛ و با رعایت کردن آن قالب تعریف شده است که نوشته‌اش شعر نامیده می‌شود. به عبارتی این قالب‌ها به مثابه ایده‌هایی هستند که شاعر ناگزیر است جهان خود را از طریق آنها نشان دهد. انسان و جهان را ایده می‌سازد. و اصلن جسم مندی و موقعیت مندی انسان به عنوان موجودی در زمان و مکان در نظر گرفته نمی‌شود. در چنین شرایطی وفاداری شعر به ایده و قالبی که او را می‌سازد، کاملاً روشن و بدیهی است. حالا در این میان دیگری چه اهمیتی دارد؟

در این جستار، مقصود از بیان این نکته پرداختن به شعر کلاسیک و مسائل مربوط به آن نیست. بلکه «من» محور بودن شعر نو فارسی و نسبت آن با قالب‌های تعریف شده برای شعر کلاسیک مد نظر است. به نظر می‌رسد خویشاوندی نزدیکی بین این دو (من محوری در شعر نو و قالب‌های تعریف شده برای اشعار کلاسیک) وجود داشته باشد. البته این رابطه را باید استعاری در نظر گرفت نه استدلالی. هر دو، شعر را با نظارت و ادارهٔ خود پیش می‌برند و صداهای متفاوت را در متن خفه می‌کنند. تاکید نیما بر عینیت و مسائل مربوط به آن، نشان می‌دهد که او در نظریه و رویکردش درباره شعر به این امر پی برده بود. در شعر کلاسیک، پویایی و شدن جایش را با انفعال و بودن عوض می‌کند و جهانی که نشان داده می‌شود، جهانی است که انسان‌ها در آن مرده به دنیا می‌آیند. نه تنها نیما بلکه شاعران پس از او هم از این نکته غافل نبوده‌اند. اما در عمل هیچ کدام نتوانسته‌اند قدم‌های مهمی در این راستا بردارند. در اغلب شعرها «من» حرف اول و آخر را می زند و همچنان دیگری نادیده گرفته می‌شود. «من» قالبی است که شعر فارسی را از امر نو دور کرده است. شعر باید با مشارکت فعال «دیگری» ساخته شود. همچنین دیگری در درون متن باید حضور مشخص و تاثیرگذاری داشته باشد. مسئلهٔ دیگری که باید به آن اشاره کرد، مسئلهٔ زمان و به طور کلی مسائل مربوط به آن است. گذشته، مهم‌ترین نقش را در شعر معاصر فارسی دارد. خاطره مربوط به زمان گذشته است. و وقتی که شعری با تکیه بر گذشته نوشته می‌شود، خبر از مسدود بودن آینده می‌دهد. این تکیه گاه (گذشته) برای شاعران معاصر فارسی، یکی دیگر از اشتراک‌های میان شعر نو و شعر کلاسیک است. شعر کلاسیک از طریق قالبی که از پیش تعریف شده ساخته می‌شود و شعر نو با گذشته‌ای که به زمان حال و آینده تعمیم داده شده است. هر دو به زمان حال و آینده بی اعتنا هستند. و به نوعی می‌توان گفت بی اعتنایی به زمان حال و آینده بی اعتنایی به دیگری است.

دکتر رضا براهنی

دکتر رضا براهنی

براهنی از شاعران مهم شعر معاصر فارسی است که یکی از شعرهای او با عنوان «نگاه چرخان»، برای روشن کردن موضوع مورد بحث انتخاب شده است. نگاه چرخان، شعری از کتاب خطاب به پروانه‌ها است.

 در شعر نگاه چرخان، راوی فقط در حال به یادآوردن است. او زمانی را به یاد می‌آورد که یک الف بچه بود و کت پدرش را به جای پالتو می‌پوشید. و بعد دورهٔ جوانی و در آخر هم از پیری خود یاد می‌کند: و می‌پرسی: «موهایت کو؟» زمان به شکلی کاملاً دایره وار می‌چرخد؛ طوری که انگار پیش نمی‌رود. راوی در حال مکتوب کردن خاطره است. هیچ کنشی نسبت به زمان حال و آینده ندارد. آنچه هست زمان گذشته است:

-گفتی اسم بچه چه بود؟ «سهراب»؟ «اسفندیار»؟ وَ… چند ساله؟…

-چه بزرگ! –

-این سالها که گفته گذشته؟

در آغاز، نام شعر طوری خودنمایی می‌کند که انگار قصد افشای چیزی را دارد. افشای چرخیدن نگاه شاعر و تغییر زاویهٔ دید او نسبت به آنچه تا به حال بر شعر و شاعران پیشین گذشته است. در حافظهٔ تاریخی و فرهنگی ما، گذشته اصلی‌ترین نقش را ایفا می‌کند. طوری که اساساً گذشته مهم‌تر از زمان حال و آینده در نظر گرفته می‌شود. در این شعر، راوی خود را به «حافظه» می‌سپارد و از همین طریق خاطره را مکتوب می‌کند:

همیشه وقتی که موهایم را از روی ابروهایم کنار می‌زنم آنجا نشسته‌ای

بر روی برگها و، در «درکه» وَ باد می‌وزد وَ برف می‌بارد وَ من نیستم

هر روز از گلفروشی «امیرآباد» یک شاخه گل می‌خریدم تنها یک شاخه

-اما چه چشم‌هایی، هان! انگار یک جفت خرما-

و موهایم را از روی ابروهایم کنار می‌زنم آنجا نشسته‌ای

سیگار می‌کشم می‌خندی هر روز یک شاخه گل

آنگاه یاد زمستان‌هایی می افتم که یک الف بچه بودم

و در زمستان‌های تبریز

کت پدرم را به جای پالتو می‌پوشیدم

و با برادر آبی چشمم از تونلِ برف‌ها تا راه‌های مدرسه را می‌دویدم

و می‌گریستم زیرا که می‌گفتند: این بُزمَجه در چشم‌های سبزش همیشه حلقهٔ اشکی دارد

زمان در اینجا مفهومی درونی دارد. در واقع می‌توان گفت که ما تا پیش از دوران مشروطه چنین نگاهی به زمان نداشته‌ایم. در جامعه ما «من» از این دوره به بعد است که شکل می‌گیرد و از این پس مفهومی به اسم درون هم به وجود می‌آید. فرد و فردیت مهم شناخته می‌شود و ظهور نیما هم گواه همین مسئله است. این تغییر، تغییری در حوزهٔ معرفت شناختی است. در دوره‌های پیشین، ما با انسانی کلی (تیپ) مواجه هستیم و جمع، محور تمام مناسبات افراد در جامعه است. از این جهت منظور از گذشته، گذشته‌ای با خصوصیات انسانی در دوران پیش از مشروطه نیست. بلکه این انسانی که از آن حرف می‌زنیم درست پس از دوران مشروطه به وجود می‌آید (که البته بی ارتباط با دوران پیش از مشروطه هم نیست). راوی در این شعر سفر می‌کند. از تهران به تبریز و از تبریز به مکان‌هایی که با نیستی و مرگ پیوند خورده‌اند؛ دوران کودکی و کت پدر… و میدانِ ساعت تبریز که با اعدامی‌ها به یادآورده می‌شود. درکه و نیستی…

همیشه وقتی که موهایم را از روی آبروهایم کنار می‌زنم آنجا نشسته‌ای

این کیست که روبروی او نشسته است؟ بر روی برگها و… او همه جا با روای هست. پابه پای راوی حرکت می‌کند بدون اینکه توجه ای از خود نشان دهد. آیا این همان «گذشته» نیست که پابه پای او حرکت می‌کند؟ دوران کودکی که با اعدامی‌ها به یادآورده می‌شود و نقش ضعیف آفتاب برای خشکاند اشک‌ها و… همه و همه یادآور مرگ و به نوعی گذشته‌اند. شعر در پایان به شروع خود بازمی گردد تا این زمان دایره وار را بیشتر به رخ بکشد. این بازگشت، تاکیدی بر بازگشت به درون است. مرگ همه جا را تسخیر کرده است. آینده‌ای وجود ندارد. گذشته، آینده است. پس تنها راه موجود بازگشت به درون و خاطره است. خاطره او را ماندگار می‌کند؛ یعنی با نشان دادن این وضعیت حاکم بر جامعه خودش را زنده نگه می‌دارد؛ و شعر همین جاست که از دست می‌رود. شعر را به خاطره سپردن یعنی همآغوش شدن با مرگ. او برای توجیه این کار خود می‌نویسد:

افسوس! ساده نبودن، تلخم کرده وگرنه می‌گفتم و می‌خندیدید

وقتی که گریه‌ام می‌گیرد می‌روم آن پشت فوراً پیاز پوست می‌کنم که نفهمند

آنگاه، موهایم را از روی ابروهایم کنار می‌زنم آنجا نشسته‌ای

در این سطرها چه چیز ناگفته‌ای وجود دارد؟ از طرفی، گریه و به یادآوردن نسبت عمیقی با هم دارند. و در مقابل همان طور که باختین معتقد است «آدمی به قصد فراموشی به تمسخر (خنده) می‌پردازد». عاشق و معشوق در این شعر فقط از طریق خاطره همدیگر را ملاقات می‌کنند. تنها پل ارتباطی آنها خاطره است. راوی برای دیدار با مرگ به میدانِ ساعت تبریز می‌رود. از طرف دیگر، دیدار او با معشوق بر پایهٔ مفهوم نیستی شکل می‌گیرد. همه چیز در درون است؛ و این چرخه مدام تکرار می‌شود. زمان در این شعر یک زمان تاریخی است. و از جایی که تاریخ ما گسسته و بدون تداوم است، رفت و آمدهای راوی یادآور همین زمان تاریخی است. شعر نگاه چرخان، شعری منفعل و ایستاست. این شعر نتوانسته است با جامعه وارد گفتگویی فعال شود. فقدان گفتگو با زمان حال و آینده و حتی نادیده گرفتن «دیگری» کاملاً مشهود است. هیچ دیدگاه متضاد و متفاوتی در اثر دیده نمی‌شود و تنها صدای مسلط راوی است که شنیده می‌شود. صدایی که جز خود کس دیگری را نمی‌پذیرد؛

و می‌نشینم و شاه می‌رود و انقلاب می‌آید

جغرافیا بلند می‌شود و روحِ خواب را تسخیر می‌کند

و جنگ، تَرکِشِ سوزانی در عمق روحهای جوان می‌ماند

و بلشویسم بعد از هزار مسخ و تجزیه، تشییع می‌شود

اینجا تنها جایی است که انقلاب می‌آید اما هیچ اتفاقی نمی‌افتد؛ تغییری ایجاد نمی‌شود. اینجا جایی است که مرگ و آدم‌های رفته به سوی مرگ، مورد احترام بیشتری قرار می‌گیرند. معشوق او مرگ است نه کس دیگری. مرگ و تنها مرگ او را جاودانه می‌کند. با مرگ به دنبال ثبت کردن خود در خاطرهٔ دیگران است. و این تنها راهی است که او برای ارتباط با دیگران کشف کرده است.





نوع مطلب :
برچسب ها : حافظه و دیگری، نگاهی به شعر رضا براهنی، احسام سلطانی،
لینک های مرتبط :